Храм Святителя Николая (Гданьск)

Gdańsk, niegdyś jedno z najpiękniejszych miast historycznych nad Bałtykiem, już ponad 200 lat posiada własną wspólnotę prawosławną. Kontakty miasta z wyznaniem ortodoksyjnym są tak dawne, jak dawna jest kupiecka przeszłość gdańszczan. W czasach Hanzeatyckiego Związku Handlowego mieszkańcy Gdańska prowadzili wymianę handlową z Wielkim Nowgorodem i Pskowem. Z obu tych miast prawosławni kupcy przybywali do portu nad Motławą jednak pozbawieni byli możliwości obsługi duszpasterskiej w swoim wyznaniu. Sytuacja taka trwała do początku XVIII wieku, kiedy to w Gdańsku kilkakrotnie przebywał rosyjski cesarz Piotr I Wielki. Trwała wojna Rosyjsko-szwedzka. Młody car postanowił przenieść działania wojenne na terytorium szwedzkie. Na miejsce koncentracji wojsk rosyjskich wyznaczony został Gdańsk. 29 stycznia 1716 roku przyjechał tu wraz ze świtą władcy hr. Szeremietjew i zatrzymał się we Wrzeszczu. Rozpoczęto przygotowania do przyjazdu cara. Równo miesiąc później 29 lutego 1716 r o godz. 11,00 w saniach po zamarzniętej Wiśle przyjechał Piotr Wielki. Zatrzymał się w Ganskrug. Nieduży drewniany dom pod tą nazwą istniał jeszcze w trzydziestych latach dwudziestego stulecia przy ówczesnej Nehrunger Weg, na brzegu Wisły, przy przeprawie. Małżonka cara, cesarzowa Katarzyna I przybyła do Gdańska tegoż dnia o godz. 16,00. Towarzyszyły jej damy dworu, a wśród nich ulubiona bratanica cara Katarzyna Joannowna. Niedługo potem, 18 kwietnia 1716 r, Piotr I wyprawił w Gdańsku wspaniałe wesele carewny Katarzyny, wydanej za hercoga Macklemburg — Schweryńskiego.

Ślubu wg obrządku cerkwi prawosławnej udzielił carski kapelan w sali domu «Krumme Linde» na Neugarten. Wśród gości weselnych obecny był także polski król August II Sas. Trzy lata po tych wydarzeniach, w roku 1719, na polecenie cesarza Piotra I jego urzędnik Paweł Gotowcew kupił za 6000 guldenów pruskich dom zwany przedtem «Zu den drei Bären» położony przy końcu Długich Ogrodów (Langgarden — obecnie ul. Elbląska w pobliżu Bramy Żuławskiej), przy samej granicy miasta. Po śmierci Gotowcewa obiekt ten został przejęty przez rząd rosyjski jako «własny Jego Cesarskiej Mości» dom. Właśnie tam w roku 1720 została założona prawosławna kaplica, dająca początek istniejącej do dziś Parafii Prawosławnej w Gdańsku. Utworzono ją w celu roztoczenia opieki duszpasterskiej nad stacjonującymi w Gdańsku w czasie Wojny Północnej załogami rosyjskich okrętów wojennych. Niebiańskim patronem kaplicy został opiekun żeglarzy święty Mikołaj Cudotwórca. W roku 1769 cerkiew św. Mikołaja znalazła nowe pomieszczenie w wybudowanej na wspomnianym terenie siedzibie konsulatu rosyjskiego w Gdańsku i pozostawała w niej do 1925 roku. Jako ciekawostkę należy odnotować fakt przywiezienia za czasów Katarzyny II na teren poselstwa ziemi rosyjskiej i rozsypania jej na całej powierzchni posesji. Od tej więc pory gdańska cerkiew znajdowała się na ziemi rosyjskiej, co było w tutejszych warunkach ewenementem. Nie udało się zebrać danych na temat dziejów cerkwi w XIX wieku i pierwszych latach wieku XX. Wiadomo tylko, że cerkiew istniała, ale nie wiemy dziś czy i kto z duchowieństwa stale przy niej przebywał. Możliwe jednak, że przez pewien czas prawosławnego duchownego w Gdańsku nie było, bowiem gdy 15/28 września 1898 roku odsłaniano i poświęcano istniejący do dziś w pobliżu Bramy Oliwskiej pomnik żołnierzy rosyjskich poległych w XVIII i XIX wiecznych oblężeniach Gdańska, to okolicznościowe nabożeństwo odprawił i poświęcenia dokonał proboszcz cerkwi przy ambasadzie rosyjskiej w Berlinie ks. prot. A. Malcew.

Zupełnie nową kartę w dziejach prawosławia w Gdańsku, otworzył wybuch I Wojny Światowej. Wskutek utworzenia obozu jenieckiego gwałtownie zwiększała się liczba prawosławnych na terenie Gdańska. Obóz ten znajdował się na Przeróbce (Troyl), w tej części wyspy, gdzie Motława zlewa się z Wisłą. W latach Wolnego Miasta były w tym miejscu składy Towarzystwa Aldag. Do obozu prowadziły dwa wejścia: od strony Milchpeter  i Keiserhaffer. Jeńcy mieszkali na barkach zakotwiczonych na Motławie. Barek tych było około trzydziestu. I choć wśród rzeszy jeńców prawosławni stanowili większość, to nie mieli w obozie ani cerkwi, ani duchownego, a nabożeństwa z rzadka odprawiali księża przyjeżdżający z innych obozów. Zmarli jeńcy rosyjscy (704 żołnierzy) chowani byli na Zaspie, w Sopocie i Gdańsku na cmentarzu Garnizonowym, gdzie dali początek dość obszernej poźniej kwaterze prawosławnej na tym zamkniętym już dziś cmentarzu. W ołtarzu cerkwi gdańskiej był przechowywany do 1945r. spis wszystkich zsmarłych żołnierzy i podczas każdej św. Liturgii wyjmowano za nich cząsteczki na Proskomidii. Groby zaś ich znajdowały się pod stałą opieką parafii, a także czczone modlitewnie przez niemiecki Związek Byłych Jeńców Wojennych. Czasami, podczas organizowanych przez ten związek uroczystości cmentarnych śpiewał prawosławny chór cerkiewny, zawsze zaś śpiewały chóry niemieckie. Wiele ważnych wydarzeń w życiu parafii przyniósł okres między latami 1918, a 1945, jednak niestety i tu posiadane informacje są wyrywkowe, choć dzięki notatkom w wychodzącej w Gdańsku prasie rosyjskiej jest ich teraz znacznie więcej. Tak więc wiemy, że pierwszym powojennym proboszczem był ks. Miller — były oficer  i psalmista soboru w Żytomierzu. Przyjeżdżając do Gdańska, przywiózł tu ze sobą ikony i utensylia cerkiewne, które uzupełniły wyposażenie cerkwi gdańskiej. We wspomnieniach z owych lat powtarza się określenie cerkwi w gmachu poselstwa rosyjskiego jako » przytulnej cerkwi domowej». Już wkrótce, w roku 1925, ostatni konsul rosyjski Dymitr hr.

Ostrowski zmuszony został przez władze Wolnego Miasta Gdańska do przekazania obiektu przedstawicielom bolszewików. Cerkiew została ewakuowana, ale i chwilowo bezdomna. W następnym roku (1926) mamy wiadomość o tym, że prawosławna świątynia została urządzona  w tak zwanym » Domu Angielskim» przy ulicy Świętego Ducha 80 (Heilige Gast Gasee), w pomieszczeniu na I piętrze udostępnionym chwilowo przez proboszcza miejscowej parafii anglikańskiej. Był to niewielki lokal. Proboszczem w tym czasie był prawdopodobnie ks. Leonid Leontjew. Następcą jego został ks.prot. Aleksander Szafranowski — postać złotymi zgłoskami wpisana w dzieje gdańskiej wspólnoty parafialnej. Przyjechał tu z obozu wojskowego (jenieckiego?) w Kwedlinburgu. Był bez rodziny. Dzięki jego zabiegom 15 grudnia 1926r. parafia uzyskała u władz gdańskich stałe pomieszczenie dla cerkwi i zaplecza parafialnego (m.in. mieszkanie dla proboszcza) w domu przy ulicy Töpfergasse 1-3 (ul.Garncarska) na rogu ulicy Elizabethwall (ul.Elżbietańska), gdzie znajdowała się aż do swego zniszczenia w 1945r. nie zachowały się żadne elementy ówczesnego wyposażenia świątyni. Wiadomo dziś tylko, że ikonostas był koloru białego. Liczebność parafian dochodziła wówczas do 2000 osób  (przeważnie Rosjan — emigrantów). O ówczesnym życiu parafialnym wiemy, że jego osią był proboszcz, ks. Szafranowski — opiekun potrzebujących, chorych i więźniów. Święte Liturgie w dnie niedzielne i świąteczne rozpoczynały się o godz. 1030, a sobotnie nieszpory (wsienoszcznyje bdienija) o godz. 1800. Dzięki finansowemu poparciu Rosyjskiego Towarzystwa Pomocy Uchodźcom, pomocy Oddziału Gdańskiego Związku Młodych Rosjan oraz osób prywatnych, 20 kwietnia 1933r. otwarto przy parafii szkółkę dla dzieci. Zajęcia w tej szkółce odbywały się dwa razy w tygodniu, a nauka była bezpłatna. Program nauczania obejmował j. rosyjski, historię, geografię, religię i zajęcia praktyczne. Wykładowcami byli K.W.Bołdyriow (kierownik szkoły), W.N.Łukianc, L.G. Siemionowa i ks. prot. Aleksander Szafranowski. Przeciętnie na zajęcia uczęszczało od 20 do 30 uczniów, a szkółka działała przypuszczalnie do 1938 roku. Zarówno ksiądz proboszcz, jak i gdańscy parafianie szczególne znaczenie przywiązywali do modlitw za zmarłych. Corocznie w pierwszą niedzielę sierpnia odprawiano na cmentarzu Garnizonowym panichidę  z modlitewnym wspomnieniem wszystkich żołnierzy rosyjskich (imiona których wpisane były do specjalnej  księgi wypominkowej przechowywanej  w ołtarzu cerkiewnym) i osób cywilnych pochowanych w Gdańsku.

W 1929 roku  w  środowisku Rady Parafialnej narodziła się idea upamiętnienia żołnierzy zmarłych w obozie gdańskim  oraz pozostałych obywateli rosyjskich zmarłych i pochowanych tu, na emigracji. Ze składek został wzniesiony pomnik stojący do dziś w końcu alei Cmentarza Garnizonowego. Komitet budowy tego pomnika przekazał go pod opiekę Rady Parafialnej w 1935 r. w tym samym roku ks. Aleksander Szafranowski dokonał poświęcenia mozaikowej ikony św.Jerzego umieszczonej staraniem parafian na dziewiętnastowiecznym granitowym monumencie, upamiętniającym żołnierzy rosyjskich poległych przy oblężeniach Gdańska.  20 maja 1929r. do Gdańska przybył Najprzewielebniejszy Władyka Eulogiusz (Jewłogij), metropolita cerkwi zachodnioeuropejskich. Wieczorem odprawił on nieszpory, a nazajutrz, w niedzielę — Świętą Liturgię. Niewiele wiemy o przedwojennych starostach cerkiewnych. Udało się jedynie ustalić następujące fakty: W latach 1929-33 starostą był generał — major P.U. Nazimoff. W 1933r. został wybrany nowy p.o. starosty — p. Rossołowskij, który w 1936r. został ponownie wybrany na to stanowisko. Równie mało wiadomo o dyrygentach chóru parafialnego. Skąpe informacje z lat 1929, 1933 i 36 donoszą, że chór prowadził E.J.Gładyszenko. za jego to czasów w  1930r. podczas jednej z niedzielnych liturgii śpiewał gościnnie znany wówczas chór kozaków uralskich. Pod koniec II Wojny Światowej chór prowadził inż. Włodzimierz Teległow, a po nim dyrygentem został diakon Bandałowski. Z 1931 roku mamy wiadomość, że cerkiew znajdowała się w trudnej sytuacji materialnej i jej byt opierał się jedynie na składkach parafian, którzy opodatkowali się dobrowolnie na jej rzecz (bez pośrednictwa państwa). W 1932r. od 5 lipca do 13 sierpnia była przerwa w odprawianiu nabożeństw prawosławnych w Gdańsku spowodowana koniecznością przeprowadzenia remontu świątyni po pożarze, który uszkodził kamienicę, gdzie mieściła się cerkiew. W tym samym roku święto parafialne połączone było z obchodami 10 lecia istnienia parafii św. Mikołaja w Wolnym Mieście Gdańsku (z czego można wysnuć wniosek, że do roku 1922, istniejąca cerkiew nie była parafialną), powstałej przy pomocy rąk i środków emigrantów rosyjskich. Zaś trzy lata później, podobnie uroczyście świętowano 10 lecie pobytu w Gdańsku o. Aleksandra Szafranowskiego i 60 lecie jego urodzin (to znaczy, że był on urodzony w roku 1875). Nieoceniony był wkład tego kapłana w umocnienie i rozwój życia społecznego parafii gdańskiej. W roku jego jubileuszu (1935r.), przy cerkwi działały powstałe z jego czynnym udziałem: organizacja dobroczynna, chór cerkiewny, kasa pogrzebowa, szkoła dziecięca, w której najmłodsi parafianie uczą się podstaw piśmienności ojczystej oraz otrzymują podstawowe wychowanie duchowe. W sali parafialnej odbywały się spotkania towarzyskie i z okazji świąt cerkiewnych urządzano corocznie paschalne rozgowiny, oraz wygłaszano odczyty (np. A.W. Bornio — «Ikona ruska») rada parafialna pod przewodnictwem proboszcza dbała też o utrzymanie w należytym porządku grobów prawosławnych w Gdańsku i fundowała drewniane krzyże z tabliczkami, tak na wojskowe, jak i cywilne mogiły. Zebrania rady rozpoczynały się zawsze modlitwą za zmarłych i odśpiewaniem «Wiecznoj pamiati». Warto też wspomnieć, że zarówno ks. Aleksander Szafrnowski, jak i jego współpracownicy, potępiali niejednokrotnie bezbożny rezim Adolfa Hitlera, co wymagało niemałej odwagi cywilnej.

Ówczesny adres cerkwi św. Mikołaja w Wolnym Mieście Gdańsku był następujący: Töpfergasse 1/3, a wejście do świątyni było z drugiej strony budynku, przy Elizabethwall 8. W roku 1940 zmarł ks.prot. Aleksander Szafranowski. Pochowany został, przy tłumnym udziale osieroconych parafian,  przez  proboszcz prawosławnej parafii w Wojnowie na Mazurach. Spoczął na cmentarzu Garnizonowym.  Następcą ks. Szafranowskiego w  gdańskiej parafii  był ks. Michał Ratiuk z Berlina. W roku 1944 został on usunięty przez władze niemieckie i zmuszony do powrotu do Berlina. Po nim proboszczem był ks. Piotr Radkiewicz — były kapitan armii rosyjskiej. W 1945r. ks. Radkiewicz wyjechał z Gdańska. Wydawało się, że parafia przestanie istnieć: cerkiew zbombardowana i spalona  tak że z jej wyposażenia nic nie pozostało, proboszcz zmuszony do opuszczenia Gdańska, parafianie zdziesiątkowani wojną i oblężeniem Gdańska, zastraszeni i niepewni przyszłości. W 1945r., po przyłączeniu Wolnego Miasta Gdańska do państwa polskiego, na miejsce wysiedlanej ludności niemieckiej, zaczęli masowo napływać polscy osiedleńcy z terenów utraconych na rzecz ZSRR, a także ludność przeludnionych regionów w granicach powojennych. Pojawiła się spora grupa prawosławnych Wilnian, przyjeżdżało też do pracy w Trójmieście sporo młodzieży prawosławnej z województw wschodnich. Ludzie ci zakładali tu swe rodziny, domy, powoli wrastali w nowe środowisko. Zaczynało brakować możliwości życia religijnego. Dlatego, już w 1945r. zorganizowano pierwsze nabożeństwa prawosławne w kościele ewangelickim w Sopocie. Ks. Naumow, ówczesny prawosławny duszpasterz Trójmiasta, otrzymał nawet od władz w 1946r. tę świątynię ale jeszcze w tym samym roku zdobył dla parafii lepiej zlokalizowany obiekt we Wrzeszczu, przy ul. Sienkiewicza 8, gdzie w domowej cerkwi rozpoczęło się stałe życie religijne, wciąż powiększającej się grupy wiernych wyznania prawosławnego. 6 grudnia 1948r. w dniu naszego niebiańskiego patrona — św. Mikołaja Cudotwórcy — cerkiew ta została wyświęcona na jego cześć przez arcybiskupa Tymoteusza (Szrettera). Pierwszym po II Wojnie Światowej mianowanym proboszczem i dziekanem na teren województwa gdańskiego został ks. prot. Eugeniusz Naumow. Przez jakiś czas miał on nawet wikariusza, ks. Walentego Rychlińskiego. W 1952r. nowym proboszczem został ks. Leonidas Byczuk (do 1956r.). Za jego kadencji, ok. 1954r., parafia otrzymała obecnie użytkowany budynek świątyni, dawne krematorium Towarzystwa «Die Flame» na cmentarzu krematoryjnym przy ul. Traugutta 45. W 1956r. nowym proboszczem został ks. prot. Borys Szwarckopf, a we wrześniu 1976r. na jego miejsce przyszedł ks. prot. Konstanty Gromadzki. Przez ostatni okres swego urzędowania ks. Gromadzki miał wikariusza w osobie ks. Igora Chlabicza. W 1984r. nastąpiła kolejna zmiana proboszcza, którym został ks. prot. Mikołaj Sidorski, a po nim wiosną 1985r. — ks. mitrat Aleksander Tomkowid, który odszedł do Pana w roku 2002. Zasługą o. Aleksadndra jest obecny widok świątyni katedralnej, która dzięki kopułom uzyskała widok świątyni prawosławnej. Obecnie obowiązki proboszcza katedry pełni Ks. prot. Arkadiusz Zielepucha.

Контакты:
tel./fax.: 058 341 95 30
e-mail: arkadios@onet.pl

Источник: http://orthodoxgd.republika.pl