Православный приход (Сувалки)

Wieś Suwałki (zwana Kościelną Wsią) powstała w latach 80. XVII w. w północno-wschodniej część puszczy perstuńskiej nad rzeką Czarną Hańczą. Założycielem wsi był klasztor kamedułów, położony na wyspie jeziora Wigry (założony 1667 r.). Kameduli sprowadzili do Suwałk kolonistów z Mazowsza i Podlasia. W 1710 r. August II nadał wsi Suwałki prawo na jarmarki i targi, w 1715 r. założono kościół drewniany, a w 1720 roku nadano prawo miejskie oraz herb, w którym widnieją patronowie kamedułów. Suwałki powstały przy starym gościńcu z Grodna przez Sejny do Królewca. Po upadku Rzeczypospolitej Suwałki znajdowały się pod panowaniem pruskim. W 1796 r. miasto przeszło na własność rządu. Po rozejmie tylżyckim (1807 r.) Suwałki weszły w skład Księstwa Warszawskiego. Większego znaczenia nabrały, kiedy utworzono Królestwo Polskie. Położenie Suwałk na trakcie kowieńskim przyczyniło się do ulokowania w nim siedziby województwa augustowskiego. W 1816 r. utworzono tytularne województwo augustowskie, które zostało zlikwidowane w 1834 r. i zastąpione gubernią augustowską. Jego stolicą w dalszym ciągu pozostawały Suwałki. Spowodowało to szybki rozwój miasta, które pod koniec XIX wieku osiągnęło 17 tys. mieszkańców. Od 1866 do 1915 roku były Suwałki stolicą guberni suwalskiej. Według «Cholmsko-Varśavskogo Eparchial’nogo Vestnika» w gubernialnym archiwum znajdowały się akta potwierdzające, że cerkiew istniała po tym, jak założono miasto Suwałki. W 1836 r. pojawiła się potrzeba utworzenia w Suwałkach prawosławnej parafii. Samo miasto, jak i okolice, było zamieszkane przez wyznawców prawosławia, jak również przez staroobrzędowców, którzy pojawili się tu przed 1780 rokiem.

 

W 1836 r. rząd rosyjski postanowił zorganizować straż graniczną przy granicy z Prusami. Główny dyrektor do spraw wewnętrznych Gołowin zwrócił się do rządu w sprawie …o neobchodimosti ustroenija greko-ros-sijskoj cerkvi v gorode Suvalkach. Wydzielono 60 tys. złotych na budowę cerkwi oraz 5400 zł na utrzymanie kleru parafialnego. Gubernator augustowski na budowę cerkwi wydzielił działkę w pobliżu parku. W Suwałkach kwaterował 19 i 20 pułk strzelców oraz straż graniczna i urzędnicy. Zabiegi o pobudowanie cerkwi trwały od 1837 r. i zostały uwieńczone położeniem w następnym roku kamienia węgielnego. Projektantami cerkwi byli architekci Marconi i Thon, a budowę ukończono w 1840 r. Świątynia została zlokalizowana na podmokłym terenie, wilgoć oraz przemarzające ściany wymusiły w 1881 r. remont z osuszeniem murów i ociepleniem cerkwi. Zmieniono wówczas wygląd pięciu wież i w miejsce kolumn dobudowano obszerny pritwor. Natomiast stary ikonostas i krzyże z kopuł przekazano do jednej z wiejskich cerkwi. Według danych z 1863 r. liczba prawosławnych wynosiła 329 osób, a w 1869 r. parafia liczyła już 1123 osoby. Cerkiew wzbogaciła sią w 1889 roku o dwie ikony: Opieki Matki Bożej (Pokrowy) i Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny (Uspienija) petersburskiego malarza Postemskiego, które zostały umieszczone w dębowych klotach. W 1890 r. parafia uroczyście odnotowała 50-lecie budowy cerkwi soboru Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny w Suwałkach, uświetniając jubileusz wydaniem monografii . Z tej publikacji możemy dowiedzieć się o liczbie parafian, i tak:

Z tabeli wynika, że znaczną większość parafian stanowili mężczyźni, gdyż w samym mieście jak i okolicy zgrupowane były oddziały wojskowe. Do parafii sobornej należała również kadra urzędnicza w gminach i miasteczkach powiatu suwalskiego (Wiżajny, Koniecbor, Filipowo, Kukow, Pawłówka, Wólka, Gutta, Jelenowo i Czostków), w sumie około stu osób. Przy cerkwi utworzono (1866) przytułek dla dzieci, w 1895 r. zamieszkiwało w nim 18 osób. Natomiast w 1896 r. otwarto cerkiewną szkołę jednoklasową. W 1910 r. pobierało w niej naukę 36 uczniów. Przy Uspien-skom soborze istniało Suvalksloe Pravoslavnoe Prichodskoe Popići-tel’stvo. Zgodnie z «Pamjatnoj Kniżkoj» z 1913 r. do sobornej parafii Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny należała fdialna cerkiew św. Mikołaja w gimnazjum męskim i cmentarna cerkiew Wszystkich Świętych w Suwałkach. Z chwilą utworzenia (1840) parafi w Suwałkach była obsługiwana przez proboszcza i dwóch psalmistów. W 1869 r. utworzono etat diakona, a od roku 1882 dla pomocnika proboszcza. W 1894 r. przystąpiono ponownie do remontu soboru. Tym razem zdecydowano się na jego rozbudowę, powiększenie o połowę. Po raz kolejny przedłużono cerkiew w kierunku południowym, dobudowując drugi pri-twor, a na nim dwukondygnacyjną wieżę z dzwonnicą. Zwiększono też liczbę okien i kształt kopuł, które stały się bardziej strzeliste. Wewnątrz świątyni wstawiono ikonostas o trzech kondygnacjach. Kolejne zmiany nastąpiły po przekazaniu cerkwi kościołowi katolickiemu, a ostateczny kształt nadano cerkwi w 1923 roku. Anna Czapska pisze tak: Istniejący na głównym placu na osi kościoła parafialnego i gimnazjum kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, przerobiony z cerkwi projektu H. Marconiego i Thona, jest budynkiem mało ciekawym podwzględem architektonicznym. Liczne przebudowy zniekształciły pierwotną charakterystyczną dla obrządku wschodniego bryłę oraz ogólny wystrój architektoniczny wnętrza. Zgodnie z «Schematyzmem diecezji łomżyńskiej» jest to obecnie kościół Najświętszego Serca Jezusowego, przerobiony z cerkwi.

 

Zgodnie ze spisem ludności 1 stycznia 1909 r. w guberni suwalskiej zamieszkiwało: miasto — 3%, w osadach — 3% i we wsiach 2% ludności prawosławnej.
Oprócz sobornej i cmentarnej cerkwi w Suwałkach istniały jeszcze dwie świątynie garnizonowe oraz kaplica w gimnazjum.
Cerkiew Świętych Apostołów Piotra i Pawła — cerkiew garnizonową 2-go lejb-gusarskogo Pavlogradskogo polka — zbudowano w 1900 r. Świątynia ta powstała wraz z otaczającym ją kompleksem koszar. Jej niewątpliwą ozdobą była potężna wieża, zwieńczona kopułą, oraz podobne, choć mniejsze, wieżyczki nad prezbiterium.
Po odzyskaniu niepodległości przejął ją kościół katolicki, a w 1923 roku duszpasterstwo wojskowe. Wówczas też pozbawiono ją cech świadczących o jej poprzednim przeznaczeniu. Zdjęto kopuły i część wieżyczek. Cerkiew znacznie ucierpiała w czasie wojny, kiedy wycofujący się z miasta Niemcy wysadzili w powietrze główną wieżę. Ostatnio zastąpiły ją dwie nowe, wybudowane w narożnikach świątyni. Zgodnie z «Schematyzmem diecezji łomżyńskiej» obecnie kościół rektoralny pw. św. ap. Piotra i Pawła. Kościół z cegły w stylu bizantyńskim. Plebania z cegły zbudowana przez władze carskie.
Budowę cerkwi Kazańskiej Ikony Matki Bożej, garnizonowej 5-ojstreł-kovoj brigady rozpoczęto w 1904 r., a nową cerkiew wyświęcono 8 września 1907 r. Mogła ona pomieścić 2000 osób. Koszt budowy sięgnął 129047 rubli. W 1913 r. proboszczem był ks. Jan Makarewski, diakonem Jan Sze-welew, a psalmistami Piotr Kratewicz i Aleksander Renda. Obok cerkwi stał pomnik bohatera z Port Artur, generała Kondratienko. Po odzyskaniu niepodległości cerkiew został zburzona.
Podczas I wojny światowej ludność wyznania prawosławnego była ewakuowana w głąb Rosji. Po jej powrocie sytuacja prawosławnych diametralnie się zmieniła. Cerkiew soborna, zlokalizowana w centrum rynku (plac Mickiewicza), została zabrana na kościół rzymskokatolicki, a dawna cerkiew w koszarach przy ul. Augustowskiej zamieniona na kościół garnizonowy. Natomiast cerkiew przy Szosie Sejneńskiej władze wojskowe zamieniły na skład.
Budynek gimnazjum im. Karola Brzostowskiego (obecnie im. Marii Konopnickiej) w rynku posiadał kaplicę prawosławną, która została zabrana. Autorka monografii poświęconej architekturze Suwałk opisując go wspomniała: …odrębną bryłę stanowiła kaplica obrządku wschodniego z galerią dla chóru i wysuniętą absydą. Wystrój architektoniczny kaplicy został zupełnie zniszczony przez przerobienie jej na salę gimnastyczną.
Autor Przewodnika po woj. białostockim z okresu międzywojennego odnotował, że starowiercy dość liczni w Suwałkach i okolicy posiadają przy drodze do Sejn cerkiew drewnianą…
Zgodnie z zarządzeniem władz państwowych postanowiono ograniczyć do minimum liczbę prawosławnych placówek. Do 1915 roku na terenie dziewięciu powiatów dawnej Kongresówki znajdowało się 28 cerkwi i kaplic: 1) koleński — Kolno, 2) ostrołęcki — Wojciechowice i Myszyniec, 3) ostrowski — Ostrów Mazowiecka, 4) wysokomazowiecki — Wysokie Mazowieckie, Hodyszewo i Łapy, 5) łomżyński — 3 w Łomży, 6) augustowski — Augustów, Balia (Cerkiewna) Kościelna, Hołynka, Perstuń, Raczki, Rygałówka, Lipsk, Łabno, Sopoćkin i Teolin, 7) szczuczyński -2 w Grajewie, 8) suwalski — 3 cerkwie i 1 kaplica w Suwałkach i 9) sejneński — Sejny i Pokrowsk (Karolin). Zdaniem wojewody kwestja wyznania prawosławnego nie nastręcza trudności, we wszystkich bowiem wspomnianych powiatach obecnie zamieszkuje tylko 2248 dusz prawosławnych, z której to liczby na powiat suwalski przypada 962 i na powiat sejneński 512 dusz, reszta zaś ludności prawosławnej rozproszona jest w liczbie zupełnie znikomej na terenie 7 pozostałych powiatów. Wobec powyższego zapadła decyzja… utrzymać jedynie parafię prawosławną w Suwałkach w myśl sprawozdania tutejszego … resztę zaś parafii należałoby bezwarunkowo skasować jako zbędne. W skład parafii suwalskiej wejdą następujące miejscowości: Suwałki — 595 dusz, Bakałarzewo — 3, fol. Czerwonka — 10, os. Przerosi — 4, kol. Przerosi, Poszeszupie — 1, Laskowskie — 26, Józefowo — 18, wpow. Sejneńskim, Aleksandrówek — 153, Nikołajewsk — 327, Pokrowsk (Karolin) — 64, Konstantynówka -15, Iwa-nówka — 5. Razem dusz 1223.
Z okresu międzywojennego zachowało się kilka roczników ksiąg metrykalnych, które świadczą o stanie parafii pod względem dokonania posług religijnych: chrztów, ślubów i zgonów. Jak podają statystyki, ogólna liczba mieszkańców w Suwałkach wynosiła 25 271, w tym: Polacy stanowili 65,14%, Żydzi 31,18%.
Z przeogromnego majątku cerkiewnego w Suwałkach prawosławni mogli zachować jedynie drobną część. Resztka cerkiewnych utensylii oraz wyposażenia (m.in. kioty) w 1947 r. staraniem proboszcza z Gródka o. Włodzimierza Doroszkiewicza została przewieziona do budujących się cerkwi w Gródku i Jałówce.
Z pięciu istniejących przed I wojną światową w Suwałkach cerkwi pozostała prawosławnym jedynie cmentarna cerkiew Wszystkich Świętych, zbudowana w 1891 r. Leśnictwo ofiarowało wtedy 401 sztuk kloców sosnowych, a wierni złożyli kwoty pieniężne. Została ona wyświęcona w 1892 r. Obok cmentarza wybudowano również dom dla stróża i budynek gospodarczy. Była to kaplica drewniana na Cmentarna cerkiew w Suwałkach podmurówce w stylu rosyjskim z jedną kopułą zwieńczoną ośmioramiennym krzyżem.
Od 1940 r. cerkiew cmentarna stała się świątynią parafialną i była obsługiwana przez duchownych z najbliższych parafii. W 1956 r. cerkiew suwalska uzyskała status samodzielnej parafii. Od 20 do 50 osób uczęszczało w święta na nabożeństwa, które były odprawiane: 3 niedziele w Suwałkach i 1 niedzielę w Augustowie. Plebania mieściła się przy ulicy Konopnickiej 6. Było to pomieszczenie czynszowe, składające się z jednego pokoju i kuchni. W tym czasie do parafii Suwałki należała bardzo zdewastowana cerkiew przy ul. Armii Czerwonej. W krótkim czasie tak plac z cerkwią, jak i ziemia cerkiewna zmieniły właściciela. W 1962 r. parafię wizytował abp białostocko-gdański Stefan.
Według Klirovoj Vedomosti z 1967 r. liczba parafian wynosiła 58 osób, zamieszkałych w 27 domach, a mianowicie: m. Suwałki — 13 domów i 28 osób, m. Augustów 11 i 24 oraz wieś Aleksandrowo pow. Sejny — 3 i 6. Odnotowano więc znikomą liczbę wyznawców, ale uwzględniono jedynie tych, którzy otwarcie uczestniczyli w posługach religijnych. W latach 1976-79 w cerkwi przeprowadzony był remont. Kilkakrotnie była okradziona. Obecnie obsługiwana jest ona przez duchownego dojeżdżającego z Białegostoku.

Адрес:
Suwałki Cerkiew prawosławna pw. Wszystkich Świętych.
ul. Zarzecze4
16 — 400 Suwałki

Источник: http://www.cerkiew.er.pl